OUR ORIGINS

Lịch sử Varan bắt đầu năm 1978 khi nhà làm phim nhân học Jean Rouch, thay vì nhận lời đề nghị làm phim về đất nước Mozambique vừa mới giành độc lập, đã quyết định tổ chức một trại sáng tác điện ảnh tại đó, để đem lại khả năng cho chính người dân Mozambique tự quay phim về thực tại nước mình.

Một cảnh trong phim “Trong hay ngoài tay em” – Đạo diễn Trần Phương Thảo & Swann Dubus

Tinh thần Varan vốn thuộc dòng điện ảnh trực tiếp, chính là học cách trả lại lời nói thường bị lấy mất cho chính chủ thể quay, với nhịp thở, sự phức tạp, tiết tấu và thời lượng riêng trong lời nói của họ. Đó cũng chính là học cách xác định quan điểm, định vị cái nhìn và đặt để một ý nghĩa cho nó, tức là vấn đề đạo đức cho cái nhìn đó… Những nội dung này là kim chỉ nam cho từng bộ phim thực hiện trong khóa học.

Đó cũng là việc học viên phải “nhúng tay” vào toàn bộ các giai đoạn thực hiện và hình thành bộ phim của chính mình theo một cách thủ công nhất, bằng việc tự ghi hình cho dự án phim của mình và làm thu thanh cho dự án phim của bạn đồng môn. Đó cũng là một phương pháp sư phạm có tính vận động mà việc cùng chia sẻ trong tập thể trong suốt quá trình hình thành bộ phim là việc bắt buộc phải trải qua, giúp cho quá trình tiếp cận của mỗi cá nhân phong phú hơn, nhân thêm lên các thế mạnh và mài giũa cái nhìn phê bình.

Các kỹ thuật kể chuyện đặc thù của điện ảnh sẽ giúp nảy sinh cảm xúc thực sự và một tư duy luôn vận động. Khán giả sẽ không ở vị trí là tù nhân của cái gọi là ‘truyền đạt thông điệp” mà người làm phim ấn định. Chính thông qua một hay nhiều nhân vật hiện thân cho một thực tại của cuộc sống với những sắc thái đôi khi mâu thuẫn nhau, mà khán giả có thể tự soi chiếu và suy nghĩ với trải nghiệm riêng của mình. Với quan điểm như vậy, phim tài liệu không phải là nơi chốn của sự khẳng định chắc chắn mà là nơi để ta chất vấn sự mong manh và sức mạnh hư ảo của thực tại.

Mỗi phim sẽ sáng tạo cách diễn đạt của mình, đôi khi nằm ngoài những quy tắc hay các thói quen. Nhưng bên cạnh đó, chúng ta vẫn có thể ghi nhận những nguyên tắc quan trọng cần nắm vững của phương pháp sư phạm như sau :

Làm phim không chỉ là vấn đề trí tuệ, sự thành thực, gu thẩm mỹ hay kỹ thuật điêu luyện, mà đó còn là vấn đề đạo đức. 

Thay vì quan sát từ xa, chúng ta ưu tiên việc hòa nhập vào hiện trường quay, với sự tôn trọng những nhân vật được quay. Sự tò mò tìm hiểu là đến từ việc lắng nghe, không phải đến từ mong muốn làm chủ kỹ thuật.

Quay phim tài liệu có nghĩa là sẽ gặp phải những thứ ngoài dự kiến. Những gì ta thu được không phải lúc nào cũng đúng y như ta hoạch định trước hay mong muốn. Thay vì làm lơ hay gạt bỏ những gì diễn ra không đúng như định trước, ta nên liên tục điều chỉnh bộ phim dựa trên những gì thực tại gợi ý cho chúng ta.

Quan sát một cách nghiêm túc không có nghĩa là bỏ qua góc độ kịch tính trong kể chuyện: bộ phim phải sắp xếp thế nào để tạo ra những bí ẩn, hồi hộp, bất ngờ, xoay chuyển tình huống và rồi dành chỗ cho cảm xúc. 

Không dễ dàng gì và không phải tự nhiên mà chúng ta thu được Hiện thực vào trong máy quay, vì thế chúng ta cần đến ‘công tác đạo diễn’. Đạo diễn ở đây không đồng nghĩa với việc thao túng nhưng nó là sự ý thức được phim tài liệu là xây dựng và phát triển một quan điểm. Những gì chúng ta thu nhận được đó là dấu vết của những gì nhìn thấy được và nghe thấy được, mà chúng ta phải sắp xếp thành một sự tái trình hiện.

Một cảnh trong phim “Những đứa trẻ trong sương” – Đạo diễn Hà Lệ Diễm

Các trại sáng tác VARAN cho phép người tham gia thể hiện bản sắc văn hóa của họ và phơi bày hiện thực quen thuộc của đất nước họ. Các giảng viên hướng dẫn họ học cách quay phim, từ phía bên trong, quay phim các thực tế thường bị giới truyền thông bỏ qua. Những người tham gia khi đảm nhiệm vai trò này thì họ trở thành nhân chứng của cuộc sống, mang một con mắt sắc sảo về sự tiến hóa và biến đổi trong xã hội của họ. Cái nhìn từ bên trong này là cách để hiểu rõ hơn về chính mình và làm cho thế giới hiểu rõ hơn về chúng ta.